Jego znaczenie historyczne polega przede wszystkim na tym, że rządy młodego króla przypadły na okres odbudowy tradycyjnego porządku religijnego po rewolucji Echnatona. Znaleziska z grobowca dały badaczom wyjątkowy obraz królewskiego życia, pogrzebu, rzemiosła i sztuki końca XVIII dynastii. Król urodził się prawdopodobnie pod imieniem Tutanchaton, czyli „Żywy obraz Atona”. Dorastał w cieniu reform Echnatona, który wyniósł kult tarczy słonecznej Atona ponad tradycyjne bóstwa i przeniósł stolicę do Achetaton, dzisiejszej Amarny.
Kim był Tutanchamon?
Tutanchamon był faraonem XVIII dynastii, który objął tron jako dziecko i panował około dziewięciu lat, mniej więcej w latach 1336–1327 p.n.e. Za życia nie należał do największych zdobywców ani budowniczych Egiptu. Stał się światową ikoną dopiero po odkryciu w 1922 roku jego niemal nienaruszonego grobowca KV62 w Dolinie Królów.
Jego znaczenie historyczne polega przede wszystkim na tym, że rządy młodego króla przypadły na okres odbudowy tradycyjnego porządku religijnego po rewolucji Echnatona. Znaleziska z grobowca dały badaczom wyjątkowy obraz królewskiego życia, pogrzebu, rzemiosła i sztuki końca XVIII dynastii.
Od Tutanchatona do Tutanchamona
Król urodził się prawdopodobnie pod imieniem Tutanchaton, czyli „Żywy obraz Atona”. Dorastał w cieniu reform Echnatona, który wyniósł kult tarczy słonecznej Atona ponad tradycyjne bóstwa i przeniósł stolicę do Achetaton, dzisiejszej Amarny.
Po objęciu tronu młody władca zmienił imię na Tutanchamon — „Żywy obraz Amona”. Dwór przywrócił znaczenie kultu Amona, ponownie otworzył świątynie i stopniowo odchodził od polityki amarneńskiej. Ważnym świadectwem tej zmiany jest tzw. stela restauracyjna, która opisuje zaniedbane sanktuaria i odbudowę dawnych obrzędów.
Nie wiadomo, ile decyzji podejmował sam nastoletni król. Dużą rolę prawdopodobnie odgrywali doświadczeni urzędnicy, zwłaszcza Aj oraz dowódca Horemheb, którzy po śmierci Tutanchamona sami znaleźli się na tronie.
Rodzina i małżeństwo
Tutanchamon poślubił Anchesenamon, córkę Echnatona i Nefertiti. W grobowcu znaleziono szczątki dwóch przedwcześnie urodzonych dziewczynek, które najczęściej interpretuje się jako córki królewskiej pary. Brak żyjącego następcy stał się jednym z powodów kryzysu sukcesyjnego po śmierci faraona.
Ustalenie dokładnego pochodzenia Tutanchamona jest trudne. Badania genetyczne mumii z królewskiej rodziny wskazywały na bliskie pokrewieństwo rodziców, ale interpretacja starożytnego DNA bywa dyskutowana i nie rozwiązuje wszystkich problemów genealogicznych.
Jak wyglądało jego panowanie?
Panowanie było krótkie, lecz nie całkowicie bierne. W jego imieniu prowadzono prace budowlane, odnawiano tradycyjne kulty i podejmowano działania wojskowe lub dyplomatyczne związane z Nubią i Azją Zachodnią. W Karnaku powstawały przedstawienia króla pod opieką Amona.
Późniejsi władcy starali się jednak wymazać pamięć o okresie amarneńskim. Imiona Echnatona, Tutanchamona, Aja i częściowo związanych z nimi osób pomijano w oficjalnych listach królów. Paradoksalnie ta marginalizacja mogła pomóc grobowcowi Tutanchamona zniknąć z pamięci i uniknąć całkowitego rabunku.
Śmierć młodego faraona
Tutanchamon zmarł w wieku około 18–19 lat. Nie znamy jednej, pewnej przyczyny śmierci. Badania mumii wskazywały m.in. na złamanie nogi, malarię oraz liczne problemy zdrowotne, ale trudno oddzielić urazy powstałe za życia od uszkodzeń mumii podczas balsamowania, rabunków i późniejszych badań.
Popularna dawniej teoria o zamordowaniu ciosem w tył głowy nie jest obecnie uznawana za rozstrzygającą. Najuczciwsza odpowiedź brzmi: młody król mógł umrzeć wskutek połączenia choroby, urazu i słabej kondycji, lecz dowody nie pozwalają podać jednej pewnej przyczyny.
Odkrycie grobowca KV62
4 listopada 1922 roku zespół Howarda Cartera natrafił na pierwszy stopień schodów prowadzących do grobowca w Dolinie Królów. Prace finansował lord Carnarvon. Po zabezpieczeniu wejścia Carter dotarł do pomieszczeń wypełnionych przedmiotami pogrzebowymi.
Grobowiec był niewielki jak na królewskie standardy, prawdopodobnie przygotowany w pośpiechu po niespodziewanej śmierci faraona. Mimo śladów dawnych włamań zachował tysiące przedmiotów: rydwany, łóżka, skrzynie, odzież, biżuterię, broń, naczynia, modele łodzi, posągi, trony, gry oraz złożony zespół kaplic, sarkofagu i trzech trumien chroniących mumię.
Dokumentowanie i konserwacja znalezisk trwały około dekady. Fotograf Harry Burton wykonał ponad tysiąc zdjęć ukazujących układ przedmiotów przed ich przeniesieniem. Archiwum wykopalisk jest dziś jednym z najważniejszych źródeł do historii archeologii.
Dlaczego Tutanchamon jest tak sławny?
Nie dlatego, że był najpotężniejszym faraonem. Sławę przyniosło wyjątkowe połączenie:
- niemal kompletnego królewskiego wyposażenia grobowego;
- niezwykłego kunsztu złotych trumien, biżuterii i maski;
- fotografii dokumentujących odkrycie;
- zainteresowania prasy w latach 20. XX wieku;
- opowieści o „klątwie faraona”;
- możliwości zobaczenia przedmiotów codziennych obok ceremonialnych skarbów.
Znalezisko pokazało, jak bogaty mógł być pogrzeb stosunkowo mało znaczącego króla. Można tylko wyobrażać sobie wyposażenie grobowców Ramzesa II, Amenhotepa III czy Totmesa III przed ich obrabowaniem.
Najważniejsze fakty
- panował pod koniec XVIII dynastii przez około dziewięć lat;
- objął tron jako dziecko;
- przywrócił imię i kult Amona po reformach amarneńskich;
- zmarł bez żyjącego następcy;
- jego grobowiec oznaczono numerem KV62;
- odkrył go zespół Howarda Cartera w 1922 roku;
- grobowiec zawierał prawie 5400 zinwentaryzowanych obiektów;
- słynna złota maska przykrywała głowę i ramiona mumii;
- opowieść o nadnaturalnej klątwie nie ma naukowego potwierdzenia.
Źródła
- The Metropolitan Museum of Art, „Tutankhamun's World”: https://www.metmuseum.org/perspectives/tutankhamuns-world
- The Metropolitan Museum of Art, „Tutankhamun's Tomb: The Thrill of Discovery”: https://www.metmuseum.org/met-publications/tutankhamuns-tomb-the-thrill-of-discovery
- British Museum, „Tutankhamun: ancient and modern perspectives”: https://www.britishmuseum.org/visit/object-trails/tutankhamun-ancient-and-modern-perspectives
- Griffith Institute, „Tutankhamun: Anatomy of an Excavation”: https://www.griffith.ox.ac.uk/discoveringtut/